Vroege avondeditie van dinsdag 31 juli 2018

Gerard Reve en Venlo

door Gerrit van der Vorst*

In de Venloër Grensbode, een must voor cultuurliefhebbers van alle gezindten en geaardheden, las ik onlangs uitgebreide artikelen over de bezoeken die de Volksschrijver Gerard Reve aan Tegelen bracht. Ik verwijs geïnteresseerde lezers graag naar de betreffende, lezenswaardige artikelen – de abonnementscondities van het orgaan vormen niet de geringste belemmering – en vraag tevens uw aandacht voor een belangrijk Venloos aspect in het allereerste werk van Reve. Het is te vinden in de novelle De ondergang van de familie Boslowits. Reve, toen nog Van het Reve, publiceerde deze adembenemende novelle in 1946 in het letterkundige maandblad Criterium. Pas in 1950 verscheen het verhaal in boekvorm. De avonden was drie jaar eerder al uitgegeven als boek en geldt daarom als het romandebuut van Reve.

Cover van de eerste uitgave van het boek ‘De ondergang van de familie Boslowits’.

 

Cover van een latere uitgave.

De novelle is een tragisch oorlogsverhaal. Hoewel de auteur dat niet met zoveel woorden heeft aangegeven, ging het om een joods Holocaust-drama. Zo’n zestig jaar na de publicatie vogelde onderzoeksjournalist Igor Cornelisse uit, dat Boslowits een pseudoniem was voor Bobrownitski (ook wel Bobrownitzki). En die tongbrekende achternaam was ik tegengekomen bij het onderzoek voor mijn boek over Venlo en de jodenvervolging (Een diepzwarte sluier, 2014). Was het niet een nauwelijks leesbare naam op de foto van een grafsteen van de oude joodse begraafplaats in Venlo geweest? Ik weet het niet meer, maar feit is dat Alphons Bobrownitski – Reve’s hoofdpersoon Hans Boslowits – op 15 mei 1893 in Venlo werd geboren, als telg uit het gezin van Hermann (Hirsch) Bobrownitski en Ernestine Placzek. In 1889 had het echtpaar zich met vier kinderen in Venlo gevestigd. Het was destijds afkomstig uit het Pruisische Schwarzenau, het huidige Poolse Czerniejewo.

Czerniejewo is nu een klein stadje – eerder een dorp – in het Polen (Wikipedia). De afstand naar Venlo is tegenwoordig over de snelweg zo’n 870 kilometer.

In Venlo hadden ze zich aangemeld onder de naam Neuhaus, naar Hermann Bobrownitski’s moeder. Die achternaam lag wat gemakkelijker in het gehoor en de naam Bobrownitski werd vaak verhaspeld. Later corrigeerde de gemeente de achternaam.

Op de Maaskade en later Picardie 5 in de Venlose binnenstad dreef Hermann Brobownitski een handel in koloniale waren. De jaren in Venlo van het gezin waren rampzalig. De in 1890 en 1891 geboren kinderen overleden elk na anderhalf jaar. De laatstgeboren zoon Alphons zou wel in leven blijven, maar nog geen jaar na zijn geboorte overleed vader Hermann aan tuberculose. Hij was pas veertig jaar oud.

De Picardie in Venlo in het begin van de 20e eeuw (collectie Piet Braem).

De in het Russische Lentoijzi geboren Bobrownitski liet echtgenote Ernestine en vijf kleine kinderen hulpbehoevend achter. Het armlastige Israëlitisch armbestuur vroeg daarom aan het Venlose gemeentebestuur een bijdrage van tweehonderd gulden per jaar aan de kosten voor het levensonderhoud van het gezin. Dat verzoek stelde de gemeenteraad voor een probleem, zo bleek tijdens de zitting op woensdag 9 mei 1894, want de overheid deed in die tijd nog niet aan armenzorg. Venlo volstond met een subsidie voor het Rooms-katholieke armbestuur. Voor hulpbehoevende inwoners van een andere confessie was niets begroot. Maar men zag een deeloplossing. Een bijdrage van honderd gulden aan een protestants gesticht, voor de verpleging van de hulpbehoevende Venlonaar Gerrit Reinierse kon vervallen. Recent was vernomen dat die gebrekkige jongeman getrouwd was en een erfenis ontvangen had. De meevaller van honderd gulden kon aangewend worden voor steun aan Israëlitische armen in Venlo. Raadslid Louis Gambon toonde zich chagrijnig over het soepele toelatingsbeleid van de gemeente: Het is hier weer een treurig voorbeeld van de vrijgevigheid om personen zonder middel van bestaan in de gemeente op te nemen. Die man is hier naar Venlo gekomen onder den valschen naam Neuhaus. Als de mogelijkheid bestond, die familie naar hun vaderland terug te zenden, zou dit voor haar en ook voor onze gemeente veel beter zijn. Maar Gambon was dan ook een boekhouder. Het progressieve(re) raadslid Hermanus van Rijn vond dat Venlo wel verplicht was om de weduwe te helpen en kreeg de andere raadsleden daarin mee. Al werd in plaats van honderd gulden eerst maar eens vijfentwintig gulden betaald aan het Israëlitisch armbestuur.

Hermanus B.J. van Rijn was burgemeester van Venlo in de periode 1900-1921 (Genealogie Limburg – GenWiki).

Met dergelijke schrieperigheid zullen de weduwe Bobrownitski-Placzek en haar kinderen een extra zware tijd hebben gehad in Venlo. In de periode 1896-1904 vertrokken de dochters Clara, Bertha en Selma naar Berlijn, onbekende bestemming en Amsterdam. Bij de loting voor de nationale militie in 1902 bleek dat de oudste zoon Sigfried waarschijnlijk in San Francisco zat. Die was op 20 juni 1906 weer terug, want toen verhuisde hij met zijn moeder en broer naar Amsterdam, waar zich de al eerder vertrokken Selma zich weer bij hen voegde. Het derde en laatste adres in Venlo was Lichtenberg 7.

De weduwe zou in 1933 in Amsterdam overlijden. Uit haar overlijdensadvertentie en die voor haar moeder blijkt dat zij en haar kinderen (ook) de achternaam Neuhaus bleven gebruiken (www.cbg.nl).

Kennelijk vond men in Amsterdam voldoende werkgelegenheid, want zoon Alphons kon daar de Hogere Burger School bezoeken. Aansluitend vertrok hij voor een paar maanden naar Singapore, om zich daarna in Amsterdam te vestigen. Hij ontpopte zich als overtuigd communist en publiceerde in 1918 onder de naam A. Neuhaus enkele artikelen in De Tribune. Daarin prees hij onder meer de recente revolutie van de Russische Bolsjewisten om haar ijzeren vuist, een ijzeren wil en ijzeren zenuwen. Kortom, reden genoeg voor de voorlopers van de AIVD om zijn naam op hun lijsten van subversieve elementen te noteren. In de redactie van De Tribune zat Gerard van het Reve senior alias Vanter, eveneens overtuigd communist. Oudste zoon Karel sprak met waardering over de geestverwanten van zijn vader, maar Gerard junior noemde zijn ouderlijk huis later een waarlijke gevechtspost in de strijd van het internationale proletariaat, volgens hem bemenst met bultenaren, horrelvoeten, astma- en teringlijders, bezetenen en querulanten. Hoewel Alphons Bobrownitski een gewaardeerde strijdmakker op die gevechtspost was geweest, beschreef Van het Reve zijn alter ego Hans Boslowits wel als een aardige man.

Vader Van het Reve met zijn beide zoons Karel en Gerard, rond 1931.

In 1919 vertrok Bobrownitski naar de Verenigde Staten, om eind oktober 1920 terug te keren. In de tussentijd was hij ‘met de handschoen’ getrouwd met de joodse Engel (Annie) Veldman. Zij beviel 3,5 maand na zijn terugkomst van een jongen – diens biologische vader bleef onbekend – die later wegens onhandelbaarheid uit huis zou worden geplaatst. De zoon die een jaar later geboren werd, bleek zwakzinnig te zijn en werd ondergebracht in de joods-psychiatrische inrichting Het Apeldoornsche Bos toen hij zeven jaar was.

Hans Alphons Bobrownitski (1921-1942), de oudste zoon die impliciet geëcht was door Alphons Bobrownitski.

In april 1927 bereikte Alphons Brobownitski maatschappelijke welstand, toen hij procuratiehouder werd van de Twentsche Overzee Handel Maatschappij. Het goede bestaan in Enschede duurde maar tot juli 1929. Alphons was door een ziekte vanaf zijn middenrif verlamd geraakt (tertiaire syfilis, werd gefluisterd). Terug in Amsterdam woonden hij en zijn hypernerveuze echtgenote om de hoek bij het gezin Van het Reve, waarmee de ideologische band en omgang waren gebleven.

 

Het echtpaar Bobrownitski-Veldman woonde in de laatste jaren op Topaasstraat 5 in Amsterdam.

De bezetting luidde de definitieve ondergang in van het al zo zwaar getroffen gezin van Alphons Bobrownitski. Nadat zijn vrouw en beide zoons gedeporteerd waren – en vermoord – maakte Alphons (50 jaar oud) met opgespaarde slaappillen een einde aan zijn leven. Zijn onderduikgevers lieten het lijk op de avond van 24 september 1943 met een touw voorzichtig in de gracht zakken, zonder geplas. Nadat het lijk van een onbekende jood in het water werd gevonden, werd zijn stoffelijk overschot op de joodse begraafplaats in Diemen begraven op 8 oktober.

Op zondag 22 september 1957 werd er een steen op het graf geplaatst.

Ook de steenhouwer had moeite met de achternaam.

Pas in 2009 ontdekte de journalist Igor Cornelisse dat Reve’s debuut gebaseerd was op ware gebeurtenissen en dat achter hoofdpersoon Hans Boslowits de tragische figuur van Alphons Bobrownitski schuilging. Hij wijdde een artikel in het tijdschrift De Parelduiker aan zijn ontdekking: Wie was Hans Boslowits, Gerard Reves debuut ontrafeld. Daarin vroeg hij zich af wat de toevoeging Neuhaus op de grafsteen betekende. Volgens de Oorlogsgravenstichting was het de onderduiknaam van Alphons Bobrownitski, maar dat was dus de achternaam waarmee zijn ouderlijke gezin zich in Venlo had willen vestigen.

Cover van het tijdschrift De Parelduiker met het artikel van Igor Cornelisse.

Later gaf Igor Cornelisse het verhaal over Alphons Bobrownitski in boekvorm uit (vpro.nl).

De geschriften kunnen beschouwd worden als een monument voor een geboren Venlonaar met een uitzonderlijk tragisch leven. En de nagedachtenis van de hoofdpersoon van zijn eerste roman had voor Reve zo maar een (extra) reden kunnen zijn voor zijn bezoek aan Venlo.

Met dank aan Piet Braem, John Decker en Sef Derkx. Voor zo ver niet aangegeven, zijn de foto’s ontleend aan het artikel ‘Wie was Hans Boslowits?’ van Igor Cornelisse in De Parelduiker (jaargang 14, 2009/5; zie dbnl.org).

Oud-Venlonaar Gerrit van der Vorst woont in Zeist, waar hij over Venlo schrijft voor onder meer de Floddergatsblog en de Venloër Grensbode 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s